Ngày 10/5/2022, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển ngành công nghiệp chế biến gỗ bền vững và hiệu quả giai đoạn 2021–2030 theo Quyết định số 327/QĐ-TTg.
Theo đó, ngành gỗ Việt Nam được định hướng phát triển bền vững theo chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ cao, thân thiện môi trường, và gia tăng sản phẩm chế biến sâu nhằm đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia hàng đầu thế giới về sản xuất và xuất khẩu sản phẩm gỗ.
Tuy nhiên, con đường hiện thực hóa mục tiêu này vẫn còn nhiều gập ghềnh – khi doanh nghiệp chế biến sâu đang phải đối diện với thiếu hụt nghiêm trọng nguồn gỗ lớn đạt chuẩn, chi phí sản xuất cao và yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế.
KHAN HIẾM NGUỒN GỖ LỚN – “NÚT THẮT” CỦA NGÀNH CHẾ BIẾN SÂU
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, phần lớn rừng trồng hiện nay bị khai thác sớm – chỉ sau 3–4 năm, thay vì 6–7 năm như chu kỳ sinh trưởng tối ưu. Người trồng rừng thường bán gỗ non cho các nhà máy băm dăm xuất khẩu, bởi đây là kênh thu hồi vốn nhanh, ít rủi ro hơn so với giữ cây lâu năm.
Tình trạng này dẫn đến thiếu hụt nguồn gỗ lớn – nguyên liệu quan trọng cho các sản phẩm ván ép, gỗ ghép thanh, đồ gỗ nội thất, và các dòng sản phẩm kỹ thuật cao.
Một doanh nghiệp chia sẻ trong phóng sự:
“Trước đây, cây dùng làm ván ép thường phải từ 5–7 năm tuổi. Giờ thì nguyên liệu bị chặt sớm, chỉ 3–4 năm, thậm chí cả cành và vỏ cũng được bán làm dăm. Nhà máy bóc không còn đủ nguyên liệu, giá gỗ tăng cao, khiến sản xuất rất khó khăn.”
Do thiếu gỗ đạt tiêu chuẩn, nhiều nhà máy chế biến sâu quy mô lớn, đầu tư hàng trăm tỷ đồng dây chuyền hiện đại, phải hoạt động cầm chừng. Theo khảo sát tại Thanh Hóa, Nghệ An, Hòa Bình, Lạng Sơn, nhiều doanh nghiệp chỉ chạy 30–50% công suất.
CHI PHÍ CAO, CẠNH TRANH NGUỒN NGUYÊN LIỆU KHỐC LIỆT
So với sản xuất dăm gỗ, chế biến sâu đòi hỏi vốn đầu tư lớn và lao động tay nghề cao. Một nhà máy chế biến sâu quy mô trung bình cần hơn 1.000 công nhân để cho ra 200–300 container hàng mỗi tháng, trong khi một cơ sở băm dăm nhỏ chỉ cần 5–6 công nhân vẫn có thể đạt năng suất cao nhờ mô hình đơn giản.
Điều này tạo nên sự cạnh tranh không cân bằng: các cơ sở băm dăm có thể trả giá cao hơn để mua gỗ non, khiến doanh nghiệp chế biến sâu càng khó tiếp cận nguồn nguyên liệu phù hợp.
“Để đầu tư nhà máy chế biến sâu, ít nhất cần vài trăm tỷ đồng, trong khi làm dăm chỉ cần 2–3 tỷ là đã cạnh tranh được nguyên liệu. Cây chưa đủ tuổi đã bị chặt bán, doanh nghiệp chế biến sâu rơi vào thế khó,” một đại diện doanh nghiệp chia sẻ.”
THỊ TRƯỜNG XUẤT KHẨU: CƠ HỘI LỚN NHƯNG YÊU CẦU KHẮT KHE
Bên cạnh khó khăn nguyên liệu, các thị trường xuất khẩu lớn như châu Âu lại ngày càng siết chặt tiêu chuẩn.
“Thị trường Mỹ gần như chững lại. Khách hàng châu Âu thì yêu cầu rất cao về nguồn gốc gỗ, tiêu chuẩn FSC và các chứng chỉ môi trường. Do đó, doanh nghiệp Việt phải liên kết từ khâu trồng rừng, khai thác, đến chế biến để chủ động nguồn cung và đáp ứng yêu cầu truy xuất,” đại diện một công ty cho biết.
Đây là xu hướng tất yếu khi quy định EUDR của Liên minh châu Âu yêu cầu mọi sản phẩm gỗ xuất khẩu sang EU phải chứng minh được nguồn gốc không gây mất rừng – điều chỉ có thể đạt được thông qua quản lý rừng bền vững và chứng chỉ FSC.
GIẢI PHÁP: LIÊN KẾT DOANH NGHIỆP – NGƯỜI TRỒNG RỪNG
Các chuyên gia cho rằng, để tháo gỡ nút thắt hiện nay, cần quy hoạch lại vùng nguyên liệu, khuyến khích trồng rừng gỗ lớn, đồng thời liên kết chuỗi từ trồng – khai thác – chế biến – tiêu thụ.
Ông Nguyễn Hữu Hậu – Tổng Giám Đốc Công ty Cổ Phần Sản Xuất Gỗ Thành An, trong phóng sự, đã chia sẻ về hướng đi bền vững:
“Chúng tôi cam kết thu mua cho bà con giá nguyên vật liệu cao hơn từ 5–10% so với thị trường khi cây trồng đạt tiêu chuẩn FSC, đúng tuổi và đường kính yêu cầu.”
Hiện Công ty Thành An đang triển khai vùng nguyên liệu có chứng chỉ FSC tại huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, hướng tới mục tiêu chủ động nguồn gỗ lớn đạt chuẩn, phát triển chuỗi giá trị bền vững.
Tuy nhiên, việc liên kết vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu cơ chế chính sách hỗ trợ, thị trường biến động mạnh, và tập quán khai thác sớm của người dân.
“Chúng tôi rất muốn liên kết lâu dài, nhưng khi giá thị trường tăng, bà con lại chặt non để bán. Nếu không có chính sách khuyến khích cụ thể, rất khó duy trì mô hình bền vững,” ông Hậu chia sẻ thêm.
HƯỚNG TỚI NGÀNH GỖ BỀN VỮNG VÀ HIỆU QUẢ
Các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà quản lý đều thống nhất rằng, muốn ngành gỗ Việt Nam phát triển lâu dài, cần:
-
Giảm xuất khẩu dăm gỗ thô, tăng tỷ lệ chế biến sâu có giá trị gia tăng cao.
-
Hỗ trợ tín dụng, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu và trồng rừng lớn.
-
Đào tạo người trồng rừng, nâng cao nhận thức về giá trị kinh tế và môi trường của rừng gỗ lớn.
-
Xây dựng thương hiệu sản phẩm gỗ Việt Nam bền vững, uy tín, thân thiện môi trường.
Đây chính là con đường tất yếu để ngành gỗ Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, và khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
🎥 Xem phóng sự đầy đủ tại: Ngành gỗ chế biến sâu: Thị trường rộng mở, con đường gập ghềnh